Hội thảo: Thúc đẩy sản xuất, thương mại và đầu tư cao su thiên nhiên bền vững tại khu vực Đông Nam Á đại lục

Ngày 15/11/2024, Hiệp hội Cao su Lào phối hợp với Hiệp hội Cao su Việt Nam, Forest Trends, Oxfam Campuchia, Viện Môi trường Toàn cầu Trung Quốc tổ chức Hội thảo: “Thúc đẩy sản xuất, thương mại và đầu tư cao su thiên nhiên bền vững tại khu vực Đông Nam Á đại lục (Mainland Southeast Asia)”. Hội thảo diễn ra trong bối cảnh các quốc gia tiêu thụ cao su lớn như Hoa Kỳ và Liên minh Châu Âu đang xây dựng và chuẩn bị áp dụng các đạo luật hướng tới các sản phẩm bền vững và không gây mất rừng, trong đó có cao su.

Chuỗi cung phức tạp với nhiều mắt xích trung gian

Đặc điểm chung của ngành cao su trong khu vực là có nhiều bên tham gia vào chuỗi cung ứng, bao gồm các doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, các đồn điền cao su trong nước và đồn điền cao su nhượng điền, các đại lý và công ty thu gom trung gian, nông hộ, v.v. Điều này tạo ra nhiều mắt xích trung gian, khiến chuỗi cung ứng rất dài và phức tạp. Đặc biệt, các nông hộ và đại lý thu mua ít có thông tin về các yêu cầu của thị trường quốc tế, dẫn đến khó khăn trong việc tuân thủ các yêu cầu trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Hiện vẫn tồn tại vấn đề pha trộn nguồn nguyên liệu từ các vườn khác nhau, hoặc pha trộn nguyên liệu cao su đại điền với cao su tiểu điền.

Ngoài các nguồn cung trong nước, hầu hết các nước trong khu vực sông Mekong đều có nguồn cung mủ cao su nhập khẩu. Nếu doanh nghiệp không xây dựng hệ thống trách nhiệm giải trình để theo dõi các luồng cung nguyên liệu đầu vào thì có khả năng cao su nhập khẩu sẽ bị trộn lẫn với cao su trong nước mà không thể truy xuất nguồn gốc được.

Cao su tiểu điền gặp khó khăn trong việc đáp ứng các quy định của EUDR

Theo chia sẻ của các diễn giả tại Hội thảo, điểm chung của ngành cao su trong khu vực Đông Nam Á là tỉ lệ diện tích cao su tiểu điền lớn, nhiều mảnh vườn nhỏ, sản xuất manh mún. Tỉ lệ cao su tiểu điền tại Myanmar lên tới 98%, tại Campuchia là 44%, tại Lào là 30%, ở Việt Nam khoảng 50%. Khác với các doanh nghiệp nhà nước với các đồn điền cao su có hồ sơ pháp lý được thu thập đầy đủ và có khả năng truy xuất nguồn gốc dễ dàng, cao su tiểu điền đối mặt với nhiều khó khăn trong việc đáp ứng các quy định mới của EUDR. Thứ nhất, EUDR yêu cầu truy xuất nguồn gốc tới tận thửa đất trồng, trong khi các nông hộ không có thói quen ghi chép, lưu trữ thông tin khi thu hoạch mủ cao su, dẫn tới khó truy xuất nguồn gốc. Thêm vào đó, diện tích các mảnh vườn nhỏ, ví dụ 66% vườn cao su nông hộ tại Việt Nam có diện tích dưới 3ha, khiến lượng dữ liệu vị trí địa lý và hồ sơ cần thu thập rất lớn, đẩy chi phí của doanh nghiệp tăng cao.

Toàn cảnh hội thảo. Nguồn: Forest Trends

Một số vấn đề về tính hợp pháp của cao su

Bên cạnh vấn đề truy xuất nguồn gốc theo yêu cầu của EUDR, cao su trong khu vực Đông Nam Á đối diện với vấn đề trộm mủ cao su. Theo chia sẻ của một số doanh nghiệp cao su tại Lào, khoảng 20% mủ cao su của doanh nghiệp bị ăn trộm và phần lớn lượng cao su này được xuất khẩu do được giá hơn bán trong nước. Đây là một rủi ro đáng kể về khía cạnh hợp pháp cho các doanh nghiệp Việt Nam sử dụng nguồn cao su nhập khẩu để phục vụ sản xuất.

Ngoài ra, nguồn gốc đất đai cũng là một vấn đề cần chú ý. Trong khu vực Đông Nam Á có nhiều diện tích cao su nhượng điền như tại Campuchia. Nhiều diện tích trong số đó có thể được thu hồi từ khu vực sinh sống và canh tác của cộng đồng người dân tộc bản địa và không thỏa mãn nguyên tắc đồng thuận tự nguyện với cộng đồng địa phương (FPIC) trước khi bàn giao đất cho các doanh nghiệp. Mặt khác, tình trạng phá rừng để trồng cao su đã xảy ra trong nhiều năm, đặc biệt là trước năm 2012, khi giá cao su thế giới tăng cao kỷ lục. Do đó, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với các rắc rối pháp lý liên quan tới quyền của người bản địa hoặc tính hợp pháp của đất trồng cao su.

Giải pháp cho ngành cao su tại khu vực Đông Nam Á

Thứ nhất, cần nâng cao hiểu biết chung về chuỗi cung ngành cao su trong khu vực. Để có thể đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của các thị trường quốc tế, ngành cao su Đông Nam Á cần tìm ra các giải pháp cụ thể nhằm xây dựng chuỗi cung minh bạch và hợp pháp. Các nước có hoạt động xuất nhập khẩu lớn như Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Campuchia cần tăng cường các hoạt động chia sẻ và trao đổi dữ liệu hải quan để xác định các luồng cung bất hợp pháp và triển khai các biện pháp xử lý kịp thời. Ngoài ra, cần có thêm các nghiên cứu về thực trạng chuỗi cung và các vấn đề còn tồn tại để làm cơ sở cho các thảo luận chính sách của nhà nước, doanh nghiệp và các bên liên quan trong tương lai.

Thứ hai, cần có các diễn đàn đối thoại đa bên để các bên liên quan trong chuỗi cung có thể tham gia kết nối, chia sẻ thông tin và học hỏi kinh nghiệm. Thông qua các diễn đàn này, các nhóm công tác kỹ thuật chung có thể đóng vai trò thúc đẩy thảo luận đa phương nhằm tìm ra giải pháp và huy động nguồn lực cần thiết để giải quyết các thách thức chung của ngành cao su trong khu vực.

Thứ ba, các bên có thể học hỏi kinh nghiệm từ mô hình của các doanh nghiệp/tổ chức tiên phong và áp dụng thí điểm ở các khu vực hoặc nhóm hộ còn gặp nhiều khó khăn trong việc đáp ứng các yêu cầu mới của quốc tế về chuỗi cung. Kết quả thí điểm có thể sử dụng làm thông tin đầu vào cho quá trình xây dựng chính sách và mở rộng triển khai trong tương lai.

Thứ tư, cần thêm nhiều hoạt động hỗ trợ hơn cho nhóm cao su tiểu điền. Do thiếu nguồn lực tài chính, kỹ thuật và nhân lực, hộ trồng cao su tiểu điền có tính cạnh tranh kém hơn rất nhiều so với các doanh nghiệp trồng cao su đại điền. Nhiều diễn giả lo ngại cao su tiểu điền có thể bị loại khỏi chuỗi cung ở các thị trường như EU hoặc Hoa Kỳ. Do đó, cần có sự hỗ trợ về mặt kỹ thuật và tài chính để đảm bảo sự công bằng trong tiếp cận thị trường đối với các hộ trồng cao su tiểu điền. Hội thảo đã kết thúc tốt đẹp và tạo ra bước khởi đầu quan trọng cho các hoạt động hỗ trợ ngành cao su giữa các nước trong khu vực sông Mê Kông trong tương lai. Dự kiến, các diễn đàn tiếp theo sẽ được tổ chức trong năm 2025 để tiếp tục quá trình thảo luận và tìm kiếm giải pháp xây dựng chuỗi cung cao su bền vững và hợp pháp tại khu vực Đông Nam Á.

Quý độc giả có thể xem lại bài trình bày tại link