Từ cam kết tự nguyện đến quy định bắt buộc: Sự thay đổi toàn cầu trong cách ứng phó với tình trạng mất rừng

Theo Global Forest Watch, trong 15 năm (2001-2015), phá rừng để sản xuất hàng hóa là nguyên nhân chính khiến 27% diện tích rừng trên thế giới biến mất. Phát hiện này đã dẫn đến một làn sóng tự nguyện cam kết loại bỏ các hoạt động gây mất rừng khỏi chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp.

Trong nhiều thập kỷ, những cam kết tự nguyện này là công cụ chính để bảo vệ những cánh rừng. Nhưng giờ đây, chúng ta đang bước vào một kỷ nguyên mới trong cuộc chiến chống mất rừng toàn cầu. Các nước trên thế giới đang bắt đầu thực thi những quy định bắt buộc – những đạo luật yêu cầu nhà nhập khẩu phải chứng minh rằng hàng nông sản của họ không liên quan đến phá rừng. Tuy nhiên, như hai chuyên gia Duncan Brack (nhà nghiên cứu về quản trị rừng) và Fernando Sampaio (người lãnh đạo ngành chăn nuôi Brazil) lưu ý: chỉ có ý định tốt thôi thì chưa đủ để thay đổi thực tế.

Để xây dựng một hệ thống thương mại toàn cầu công bằng và bền vững, các nước tiêu thụ cần có những chính sách bao trùm hơn, biết ghi nhận và khuyến khích những nỗ lực làm giảm mất rừng của các quốc gia sản xuất.

Các biện pháp chống mất rừng được hình thành như thế nào?

Từ năm 2003, EU đã ra mắt sáng kiến FLEGT nhằm hợp tác với các nước xuất khẩu gỗ, ngăn chặn việc khai thác gỗ trái phép. Đây là nền tảng để hình thành Quy định Gỗ của EU (EUTR – 2010) – cấm nhập khẩu gỗ bất hợp pháp.

Đến thập niên 2010, theo Duncan Brack, các nước trên thế giới nhận ra nguyên nhân chính gây mất rừng không còn là khai thác gỗ, mà là mở rộng đất để phục vụ việc sản xuất nông nghiệp của các mặt hàng như dầu cọ, đậu nành, thịt bò. Điều này đã thúc đẩy làn sóng cam kết tự nguyện của doanh nghiệp về chuỗi cung ứng không gây mất rừng.

Trong suốt thập niên 2010, người ta nhận thức rõ rằng nguyên nhân chính gây mất rừng toàn cầu không phải là khai thác gỗ (hợp pháp hay bất hợp pháp), mà là chặt trắng rừng để lấy đất làm nông nghiệp – đặc biệt cho các hàng hóa có nhiều rủi ro như dầu cọ, đậu nành hay sản phẩm từ gia súc.

_Duncan Brack_

Áp lực từ thực tế và từ xã hội đã góp phần thúc đẩy ra đời Quy định Chống mất rừng của EU (EUDR) năm 2023, yêu cầu 7 mặt hàng – trong đó có dầu cọ, đậu nành và thịt bò – phải vừa phải đáp ứng yêu cầu không gây phá rừng, vừa được sản xuất hợp pháp thì mới được phép vào thị trường EU.

Vì sao phải thay đổi?

Cả Brack và Sampaio đều thống nhất: trong tương lai, các biện pháp chống phá rừng phải đa phương, dựa trên bằng chứng khoa học và có tính bao trùm.

Từ rời rạc đến đồng bộ

Hiện nay mỗi thị trường lại có tiêu chuẩn khác nhau, dẫn đến thương mại méo mó và tốn kém. Giải pháp, theo Sampaio, là một tiêu chuẩn toàn cầu về bền vững, tương tự cách thế giới công nhận các tiêu chuẩn vệ sinh trong WTO.
“Nếu mỗi quốc gia định nghĩa tính bền vững khác nhau, thương mại sẽ trở nên méo mó và tốn kém.”

Công nhận và tích hợp hệ thống của nước sản xuất

Brack nhấn mạnh thành công của FLEGT trong việc giúp các quốc gia có rừng cải thiện quản trị rừng và tính minh bạch. Sampaio đề xuất đưa cả các chỉ số khí hậu và môi trường – như tính toán “dấu chân carbon” của Brazil – vào các hiệp định thương mại.

Chuyển đổi công bằng và bao trùm

Sampaio lo ngại: tiểu điền sẽ là người chịu thiệt nhiều nhất nếu các quy định chỉ đặt gánh nặng lên họ mà thiếu hỗ trợ. Ông kêu gọi cần có giai đoạn thích ứng, hỗ trợ kỹ thuật và tài chính, đặc biệt cho nông dân và doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Cần biến các biện pháp đơn phương, độc quyền thành các biện pháp đa phương, bao trùm; bảo đảm quá trình chuyển đổi công bằng cho nông dân, có giai đoạn thích ứng, hỗ trợ kỹ thuật và tài chính, đặc biệt cho các hộ sản xuất nhỏ và vừa.

_Fernando Sampaio_

Ông cũng kêu gọi thành lập nhóm công tác quốc tế để hài hòa các chỉ số đo lường bền vững nông nghiệp, với sự tham gia của FAO, IPCC và giới học thuật ở các nước nhiệt đới. Theo ông, các thỏa thuận thương mại và khí hậu nên trao thưởng cho những nước giảm phát thải và bảo vệ rừng, thay vì chỉ phạt những nước còn đang chuyển đổi.

Vai trò dẫn dắt của Nam Bán cầu

Các quốc gia sản xuất như Brazil hay Indonesia đã và đang ban hành nhiều luật, chiến lược sử dụng đất bền vững – ví dụ Bộ luật Rừng của Brazil – cho thấy vai trò lãnh đạo không chỉ đến từ phía thị trường tiêu thụ.

Bức tranh toàn cảnh: Tại sao điều này quan trọng?

Những đạo luật như EUDR không chỉ giúp giảm phá rừng, mà còn quyết định sự bền vững của hệ thống lương thực toàn cầu. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, thương mại không mất rừng không chỉ là vấn đề đạo đức, mà còn là yếu tố đảm bảo an ninh lương thực lâu dài.

Điều quan trọng là phải chứng minh rõ ràng rằng các biện pháp chống mất rừng không chỉ phục vụ khí hậu và đa dạng sinh học, mà còn để bảo vệ các chuỗi cung ứng lương thực – vốn là điều mà các nước nhập khẩu đang phụ thuộc.

_Duncan Brack_

Việc ban hành các quy định mới là một bước đi đúng hướng, nhưng đòi hỏi nỗ lực chung của tất cả các bên – từ chính phủ, doanh nghiệp cho đến cộng đồng sản xuất. Đây là cơ hội tạo ra thay đổi lớn, miễn là có sự hỗ trợ công bằng trong quá trình chuyển đổi.

Trong bối cảnh đó, những lời kêu gọi từ một số nghị sĩ và bộ trưởng EU về việc trì hoãn hoặc làm nhẹ EUDR sẽ đi ngược lại xu hướng này – và đã bị nhiều công ty hàng đầu phản đối. Hy vọng Ủy ban châu Âu sẽ giữ vững cam kết.

Bài viết được lược dịch từ bài đăng trên Tropical Forest Alliance: https://www.tropicalforestalliance.org/post-details/perspectives-eudr