Tìm hướng đi mới cho chính sách giao khoán đất đai trong các công ty nông lâm nghiệp

TẢI TÀI LIỆU

Hà Nội, ngày 25/7/2025 – Trong bối cảnh tái cơ cấu ngành nông nghiệp gắn với các yêu cầu phát triển bền vững và hội nhập thị trường quốc tế, Hội thảo “Hiện trạng và đề xuất giải pháp giao khoán trong các công ty nông nghiệp” đã diễn ra với sự tham gia của đại diện các cơ quan trung ương, địa phương, các chuyên gia, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và tổ chức quốc tế.

Lịch sử phát triển chính sách giao khoán: Từ chủ trương lớn đến thực tiễn đa dạng

Chính sách giao khoán đất đai trong các công ty nông lâm nghiệp được khởi đầu từ Nghị định số 01/CP năm 1995 của Chính phủ – một dấu mốc quan trọng thể hiện quyết tâm của Nhà nước trong việc cải cách cơ chế quản lý đất đai, chuyển từ hình thức bao cấp sang giao đất ổn định cho cá nhân, hộ gia đình. Tiếp đó là các Nghị định 135/2005/NĐ-CP và 168/2016/NĐ-CP, điều chỉnh các hình thức khoán theo hướng đa dạng hơn về chu kỳ, đối tượng và mục đích sử dụng đất.

Theo ông Nguyễn Lâm Thành – Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Quốc hội, “Chính sách khoán đất không chỉ nâng cao hiệu quả sử dụng đất mà còn góp phần xóa đói giảm nghèo, ổn định sinh kế cho người dân địa phương suốt hơn 30 năm qua”.

Ông Hà Công Tuấn – nguyên Thứ trưởng Thường trực Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn – cho biết: “Từ sau Đổi mới, Việt Nam từng có 457 công ty nông nghiệp quản lý khoảng 1,2 triệu ha đất. Qua nhiều lần sắp xếp theo các nghị quyết lớn của Đảng và Chính phủ, đến nay chỉ còn 121 công ty nông nghiệp đang quản lý khoảng 478.000 ha. Trong đó, chỉ có 17 công ty 100% vốn nhà nước bắt buộc áp dụng Nghị định 168, còn lại là công ty cổ phần hoặc hai thành viên trở lên, không bắt buộc nhưng có thể áp dụng tùy điều kiện”.

Ảnh 1. Ban Chủ toạ hội thảo gồm có ông Hà Công Tuấn, nguyên Thứ trưởng Thường trực Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; ông Nguyễn Lâm Thành, Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Quốc hội; và ông Vũ Mạnh Hùng, Vụ trưởng Vụ Kinh tế ngành

Nguồn: Forest Trends

Thành tựu và những khoảng trống chính sách

Tiến trình giao khoán đất trong ba thập kỷ qua đã giúp huy động được nguồn lực xã hội để cải tạo hàng trăm nghìn hecta đất hoang hóa, nâng cao độ che phủ rừng và tạo việc làm ổn định cho hàng vạn hộ dân. Bình quân mỗi hộ nhận khoán chỉ 0,8 ha – một con số rất thấp so với hạn mức tối đa 30 ha/hộ theo quy định hiện hành. Dù vậy, khảo sát cho thấy thu nhập bình quân từ sản xuất nông nghiệp của các hộ nhận khoán đạt khoảng 177 triệu đồng/năm, chiếm 60% thu nhập hộ gia đình – cho thấy tầm quan trọng của chính sách này trong sinh kế nông thôn.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng hệ thống chính sách pháp lý hiện tại đang bộc lộ nhiều bất cập. Theo ông Phùng Giang Hải (Viện Chiến lược Chính sách Nông nghiệp và Môi trường), việc Luật Đất đai hiện không còn quy định hình thức “giao khoán” khiến hàng loạt hợp đồng khoán dài hạn không có cơ sở pháp lý rõ ràng để xử lý hoặc chuyển tiếp.

Nhiều vụ việc tranh chấp đã bùng phát thành điểm nóng. “Tại Nông trường Phước An, đã có 9 vụ tranh chấp đất đai giữa công ty và người nhận khoán phải đưa ra tòa”, ông Hà Công Tuấn dẫn chứng, đồng thời nhấn mạnh: “Thực trạng tranh chấp vô cùng phức tạp, đặc biệt ở các công ty đã cổ phần hóa. Trong khi đó, các công ty chưa cổ phần hóa thì ít xảy ra mâu thuẫn hơn. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết cho các địa phương và doanh nghiệp phải phân tích thực trạng, xử lý dứt điểm để không trở thành điểm nóng về an ninh đất đai”.

Áp lực từ thị trường quốc tế và rào cản thương mại

Một thách thức lớn hiện nay là các chính sách giao khoán chưa đáp ứng được các yêu cầu pháp lý và minh bạch trong chuỗi cung ứng nông sản xuất khẩu, đặc biệt với các mặt hàng có nguy cơ mất rừng như gỗ, cà phê, cao su.

Ông Tô Xuân Phúc (Forest Trends) nhấn mạnh: “Các hiệp định thương mại thế hệ mới và quy định như EUDR của EU đòi hỏi sản phẩm nông lâm sản phải hợp pháp, không gây mất rừng và có khả năng truy xuất đến từng lô đất. Các diện tích đất khoán hiện nay, nếu chưa được số hóa và chuẩn hóa về pháp lý, có thể không đủ điều kiện tham gia thị trường quốc tế”.

Ảnh 2. Ông Tô Xuân Phúc, Giám đốc điều hành của Tổ chức Forest Trends chia sẻ về
sử dụng đất nông-lâm nghiệp trong bối cảnh biến đối khí hậu và hội nhập thị trường

Nguồn: Forest Trends

Cùng quan điểm, ông Hà Công Tuấn nhấn mạnh: “Hiệu quả sản xuất kinh doanh của các công ty hiện còn rất thấp. Trước các thay đổi lớn về truy xuất nguồn gốc, như EUDR, nếu không cải thiện, chính các công ty nông nghiệp sẽ trở thành ‘con sâu làm rầu nồi canh’, gây rủi ro cho cả chuỗi ngành hàng nông sản xuất khẩu”.

Định hướng chính sách: Tái cấu trúc để phát triển bền vững

Các chuyên gia tại hội thảo đồng thuận rằng đã đến lúc cần rà soát toàn diện các hợp đồng khoán hiện hành, làm rõ quyền lợi và nghĩa vụ của các bên, đồng thời nghiên cứu chuyển dần sang các hình thức sử dụng đất hiện đại hơn như cho thuê đất dài hạn hoặc liên kết sản xuất theo chuỗi.

“Chính sách nếu muốn giải quyết được vấn đề lâu dài thì cần phải coi trọng lực lượng người nhận khoán, không đẩy họ ra khỏi tiếp cận đất đai, mà phải quan tâm thực chất đến chủ trương ‘người cày có ruộng’, đảm bảo cả đời sống và nâng cao thu nhập”, ông Hà Công Tuấn kết luận.

Kết luận: Cải cách chính sách đất đai để không ai bị bỏ lại phía sau

Tổng kết hội thảo, ông Nguyễn Lâm Thành nhấn mạnh định hướng lớn trong thời gian tới là thực hiện nghiêm túc chủ trương “kinh tế hóa thị trường đất đai” theo tinh thần Luật Đất đai 2024 – chuyển từ “giao khoán” sang “cho thuê” đất. Tuy nhiên, việc chuyển đổi này phải gắn với cơ chế ưu đãi cho các đối tượng đã nhận giao khoán lâu năm, đặc biệt trong việc xác định giá thuê phù hợp, công bằng và khả thi.

Ông cũng nhấn mạnh vai trò của các công ty nông nghiệp trong giai đoạn mới: “Các công ty cần phát huy vai trò dẫn dắt, không chỉ tổ chức sản xuất mà còn tham gia hội nhập thị trường quốc tế, đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của người dân và thị trường toàn cầu”.

Hội thảo là một phần trong chuỗi hoạt động hỗ trợ rà soát chính sách và thể chế sử dụng đất tại các công ty nông nghiệp, do Hội Khoa học Kinh tế Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam, Viện Chiến lược Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, Forest Trends và các đối tác đồng tổ chức.