Đồng hành cùng chính sách: Vai trò của trường đại học và viện nghiên cứu trong phát triển bền vững ngành nông lâm sản

TẢI TÀI LIỆU

Trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu lớn như Liên minh châu Âu đang thiết lập những tiêu chuẩn khắt khe hơn về phát triển bền vững, việc xây dựng chính sách trong nước không còn là “sân chơi” riêng của các cơ quan nhà nước. Tọa đàm khoa học “Thị trường xuất khẩu ngành hàng nông lâm sản của Việt Nam trước các yêu cầu của EUDR và tiềm năng phát triển thị trường carbon” do Trường Đại học Kinh tế Quốc dân phối hợp với Tổ chức Forest Trends tổ chức ngày 15/5/2025 đã nhấn mạnh một thông điệp rõ ràng: các trường đại học và viện nghiên cứu cần trở thành lực đẩy quan trọng trong việc đề xuất, đồng kiến tạo và phản biện chính sách.

Từ yêu cầu quốc tế đến yêu cầu đổi mới chính sách trong nước

Phát biểu khai mạc Tọa đàm, PGS.TS Nguyễn Thành Hiếu – Phó Chủ tịch Trường Đại học Kinh tế Quốc dân – chỉ ra rằng Việt Nam đang ngày càng đóng vai trò là điểm trung chuyển hàng hóa, khiến các biện pháp phòng vệ thương mại từ các nước nhập khẩu tác động mạnh hơn. “Các quy định từ các thị trường phát triển như EU không chỉ áp dụng cho nông lâm sản, mà còn mở rộng sang dệt may, da giày, với các tiêu chí về môi trường, chuỗi cung ứng không gây mất rừng và phát triển bền vững,” ông nói. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc chủ động thích ứng cả về sản xuất lẫn thể chế, chính sách.

Ảnh 1: PGS.TS. Nguyễn Thành Hiếu – Phó Chủ tịch ĐH KTQD phát biểu khai mạc (Nguồn: Forest Trends)

TS. Nguyễn Trung Kiên (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cũng đồng tình rằng: “Các chính sách mới như EUDR đang được triển khai rất nhanh, trong khi hệ thống nghiên cứu chính sách trong nước vẫn chưa theo kịp.” Ông nhấn mạnh, việc thiếu các nghiên cứu bài bản khiến chúng ta khó khăn hơn trong việc đàm phán, bảo vệ quan điểm kỹ thuật và xây dựng tiếng nói có cơ sở với các đối tác quốc tế. “Chúng ta đang thích ứng với các yêu cầu quốc tế theo cách vừa chạy vừa xếp hàng, không có thời gian nhìn lại và nghĩ” ông nói, “do đó cần đi trước bằng các nghiên cứu có tính dự báo và thực tiễn.”

Ảnh 2: Toàn cảnh Tọa đàm (Nguồn: Forest Trends)

Vai trò ngày càng lớn của khối học thuật trong phản biện chính sách

TS. Tô Xuân Phúc (Forest Trends) cho rằng một trong những khoảng trống lớn hiện nay là thiếu vắng các nghiên cứu nền về kinh tế chính trị ngành hàng, dòng chảy vật chất trong chuỗi cung ứng và mức độ phân hóa giữa các nhóm nông hộ. “Không có đủ dữ liệu thì khó có thể thiết kế chính sách đáp ứng được cả yêu cầu quốc tế lẫn thực tiễn trong nước,” ông nhận định. Ông cũng nhấn mạnh rằng các trường đại học cần tham gia nhiều hơn vào các chủ đề có tính chiến lược như thương mại xuyên biên giới – lĩnh vực hiện đang rất thiếu các nghiên cứu chuyên sâu tại Việt Nam.

Từ kinh nghiệm quốc tế, ông Phúc chia sẻ: “Tại các nước như Úc, các cơ quan chính phủ thường chủ động tiếp cận các trường đại học như Đại học Quốc gia Úc để đặt hàng nghiên cứu nhằm sửa đổi hoặc phát triển chính sách. Nhờ đó, chính sách luôn được xây dựng dựa trên bằng chứng khoa học và gắn sát với thực tiễn.” Đây là một cách làm mà theo ông, Việt Nam hoàn toàn có thể học hỏi và điều chỉnh cho phù hợp.

Ông cho biết thêm, Forest Trends hiện đang phối hợp vận hành Mạng lưới EUDR Lâm nghiệp và Mạng lưới Carbon rừng, đồng thời hướng tới thành lập một mạng lưới thứ ba tập hợp các trường đại học và viện nghiên cứu nhằm cung cấp các phân tích chuyên sâu cho hoạch định chính sách trung – dài hạn. Mục tiêu là xây dựng một không gian học thuật mở, nơi các trường không chỉ đóng vai trò đào tạo mà trở thành đối tác chiến lược trong cải cách chính sách.

Tọa đàm – nơi kết nối chính sách với tiềm lực học thuật

Tại Tọa đàm, bà Ngô Phương Thảo – Trưởng khoa Bất động sản và Kinh tế tài nguyên, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân – chia sẻ rằng nhà trường rất sẵn sàng tham gia vào các hoạt động nghiên cứu, truyền thông và kết nối chuyên gia trong và ngoài nước để hình thành một “hệ sinh thái học thuật chính sách”. Theo chị, hệ sinh thái này không chỉ giới hạn trong chuỗi cung ứng ngành hàng, mà có thể mở rộng ra các lĩnh vực liên quan như quyền sử dụng đất, thể chế quản lý tài nguyên hay quản trị thị trường carbon.

Bổ sung tại tọa đàm, ThS. Nghiêm Phương Thúy (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cũng bày tỏ mong muốn tăng cường chia sẻ thông tin giữa cơ quan quản lý và khối đào tạo, để sinh viên – những người sẽ trực tiếp tham gia quản lý và nghiên cứu chính sách trong tương lai – có thể tiếp cận sớm với các vấn đề thời sự của ngành và hình thành tư duy phản biện ngay từ trong trường học.

Cũng tại Tọa đàm, TS. Trương Tất Đơ (Cục Lâm nghiệp, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã chia sẻ một thực tế đáng chú ý: hiện ngành gỗ Việt Nam đã tự chủ được khoảng 80% nhu cầu nguyên liệu, chủ yếu từ rừng trồng trong nước. Tuy nhiên, phần lớn vẫn là gỗ nhỏ, ngắn ngày, chỉ khoảng 30–40% đáp ứng được tiêu chuẩn kích thước để phục vụ sản xuất xuất khẩu. Điều này cho thấy thách thức kép về cả chất lượng nguồn nguyên liệu lẫn năng lực truy xuất nguồn gốc – một yêu cầu then chốt của EUDR. Theo ông, việc thiết kế các chính sách hỗ trợ cần dựa trên đánh giá kỹ lưỡng về thực trạng sản xuất, đặc biệt là khả năng đáp ứng yêu cầu truy xuất đến từng lô rừng. Đây chính là lĩnh vực mà các trường đại học và viện nghiên cứu có thể tham gia sâu hơn thông qua các nghiên cứu thực địa, phân tích dữ liệu và hỗ trợ xây dựng nền tảng kỹ thuật truy xuất phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Ảnh 3: Diễn giả Nghiêm Phương Thúy (Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) chia sẻ tại Tọa đàm (Nguồn: Forest Trends)

Từ định hướng đến hành động: Khoa học là nền tảng cho chính sách

Có thể nói, trong bối cảnh các yêu cầu mới như EUDR và thị trường tín chỉ carbon đang dần đi vào thực thi, chính sách sẽ ngày càng là “cuộc chơi” của những người hiểu sâu, có dữ liệu và chuẩn bị kỹ. Để không tụt hậu, Việt Nam không thể chỉ phản ứng với chính sách quốc tế, mà cần chủ động kiến tạo chính sách của riêng mình – điều chỉ có thể thực hiện khi có sự tham gia mạnh mẽ và bền vững từ khối nghiên cứu học thuật.

Tọa đàm không chỉ khẳng định vai trò của các trường đại học và viện nghiên cứu trong quá trình xây dựng và phản biện chính sách, mà còn mở ra hướng đi thiết thực để hình thành các cơ chế phối hợp đa bên – nơi học thuật, nhà nước và thị trường cùng nhau xác lập con đường phát triển bền vững cho ngành nông lâm sản Việt Nam.

Quý độc giả có thể xem lại bài trình bày tại LINK và toàn bộ toạ đàm qua video dưới đây: