Các quy tắc giao dịch tín chỉ carbon được đẩy nhanh tại COP29 giữa làn sóng chỉ trích

• Chủ tịch COP29 tuyên bố thành công sớm tại hội nghị thượng đỉnh về khí hậu, với việc thông qua Điều 6.4 về các cơ chế giao dịch tín chỉ carbon tập trung.
• Các chuyên gia cho rằng đây là quyết định vội vàng, không đạt được sự đồng thuận phù hợp, làm suy yếu quy trình của UNFCCC.
• Các bên tham dự COP29 cần đạt được sự đồng thuận về một số vấn đề tồn đọng trước khi thị trường carbon có thể chính thức đi vào hoạt động.

Điều 6.4 của Thỏa thuận Paris, nhằm tạo điều kiện cho giao dịch tín chỉ carbon, đã chính thức được thông qua vào ngày đầu tiên của COP29 tại Baku, Azerbaijan. Quyết định này đánh dấu một cột mốc quan trọng trong việc hiện thực hóa các cơ chế hợp tác quốc tế về khí hậu. Việc thông qua Điều 6.4 tại COP29, tương tự như sự khởi động Quỹ Tổn thất và Thiệt hại tại COP28, cho thấy xu hướng công bố những tiến bộ lớn ngay từ đầu ở các hội nghị khí hậu, nhằm tạo động lực mạnh mẽ cho các cuộc thảo luận tiếp theo.

Trong bài phát biểu khai mạc, ông Mukhtar Babayev, Chủ tịch COP29, nhấn mạnh rằng việc áp dụng các cơ chế thị trường carbon có thể giúp giảm chi phí thực hiện các Đóng góp do quốc gia tự quyết (NDC) xuống tới 250 tỷ USD mỗi năm.

Theo ông Yalchin Rafiyev, Trưởng đoàn đàm phán COP29, quyết định này là “bước đi quan trọng để hoàn thiện các cuộc đàm phán liên quan đến Điều 6”. Đây là bước triển khai cần thiết sau khi Điều 6 được giới thiệu trong Thỏa thuận Paris nhằm giúp các quốc gia đạt được mục tiêu khí hậu thông qua các cơ chế hợp tác hiệu quả về chi phí. Điều 6 bao gồm ba phần chính, trong đó hai phần – bao gồm Điều 6.4 – tập trung vào các cơ chế thị trường hỗ trợ giao dịch tín chỉ carbon, giúp các quốc gia chia sẻ gánh nặng và tận dụng tiềm năng giảm phát thải một cách linh hoạt.

Chủ tịch COP29 Mukhtar Babayev đã giới thiệu và thông qua dự thảo quyết định về Điều 6.4, nhấn mạnh rằng thị trường tín chỉ carbon có thể làm giảm chi phí thực hiện NDC xuống 250 tỷ USD /năm. Ảnh: UN climate change qua Flickr.

Vấp phải sự phản đối vì được thông qua vội vàng

Tuy nhiên, việc thông qua dự thảo Điều 6.4 ngay trong phiên họp khai mạc đã vấp phải một số chỉ trích. Các chuyên gia theo dõi tiến trình Điều 6 cũng nhận định rằng việc thông qua nhanh chóng này đã làm tổn hại đến tính minh bạch và nhiều yếu tố khác của hội nghị.

Tuvalu, một quốc gia ở khu vực trung-tây Thái Bình Dương, bày tỏ lo ngại rằng quyết định này không được tham vấn trước với các cơ quan quản lý và không phản ánh được quy trình đồng thuận của Thỏa thuận Paris.

Bà Isa Mulder, chuyên gia về thị trường carbon toàn cầu tại Carbon Market Watch (CMW), nhận định rằng sự thiếu minh bạch và quy trình ra quyết định “đặt ra một tiền lệ xấu cho các hội nghị khí hậu trong tương lai”. Bà cũng nói thêm rằng việc thông qua các quy tắc về vấn đề nhạy cảm và gây tranh cãi này trong ngày đầu tiên của hội nghị đã khiến các quốc gia và quan sát viên không đủ thời gian để nghiên cứu và thảo luận, làm suy yếu niềm tin vào quy trình ra quyết định của UNFCCC.

Ông Trishant Dev, cán bộ chương trình về biến đổi khí hậu tại Trung tâm Khoa học và Môi trường (CSE) ở New Delhi, nói: “Những khuyến nghị này đủ quan trọng để được thảo luận bởi các bên, và một số bên đã bày tỏ sự không hài lòng với động thái được đưa ra”.

Thành tựu phía sau hậu trường

Điều 6.4, còn được gọi là Cơ chế Tín chỉ của Thỏa thuận Paris (Paris Agreement Crediting Mechanism), là một thành phần quan trọng trong nỗ lực hợp tác toàn cầu nhằm giảm phát thải khí nhà kính. Được quản lý bởi Ban Giám sát Điều 6.4, một cơ quan trực thuộc Liên Hợp Quốc, cơ chế này đóng vai trò như một công cụ hỗ trợ các quốc gia và tổ chức đạt được mục tiêu khí hậu.

Ban Giám Sát Điều 6.4, gồm 12 thành viên, đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng cơ chế tín chỉ carbon tập trung thuộc Thỏa thuận Paris. Hiện tại, cơ quan này đang chuẩn bị các tiêu chí cần thiết để đưa Điều 6.4 vào vận hành, với trọng tâm là hai tiêu chuẩn quan trọng: (1) tiêu chuẩn hoạt động loại bỏ carbon: đặt ra các quy tắc cho việc thực hiện các giải pháp loại bỏ carbon, như bảo tồn rừng hoặc công nghệ thu giữ carbon, (2) tiêu chuẩn tính toán giảm phát thải carbon: định nghĩa cách đo lường và xác minh lượng khí nhà kính giảm được từ các dự án.

Hội nghị Các Bên thuộc Thỏa thuận Paris (CMA), một cơ quan quản lý trực thuộc UNFCCC được thành lập để giám sát việc thực hiện Thỏa thuận Paris. Năm 2021, CMA yêu cầu Ban Giám sát Điều 6.4 xây dựng và đưa ra khuyến nghị liên quan đến các tiêu chuẩn hỗ trợ cơ chế tín chỉ carbon. Mặc dù Ban Giám sát đã gửi các tài liệu khuyến nghị trong hai năm liên tiếp, các quốc gia tham gia đã từ chối thông qua.

Đến tháng 10 năm 2024, Ban Giám sát đã nâng cấp trạng thái của các tài liệu này từ “các khuyến nghị” thành “tiêu chuẩn”. Thay vì gửi lại để các quốc gia phê duyệt, Ban Giám sát đã tự động thông qua chúng, thay đổi hoàn toàn quy trình. Mặc dù các tài liệu này vẫn cần sự phê chuẩn chính thức từ các quốc gia, chúng thực tế đã được thông qua trước COP29.

Điều 6.4, còn được gọi là Cơ chế Tín chỉ của Thỏa thuận Paris (Paris Agreement Crediting Mechanism), là một thành phần quan trọng trong nỗ lực hợp tác toàn cầu nhằm giảm phát thải khí nhà kính. Ảnh: cwizner qua Pixabay.

Bà Beatriz Granziera, Cố vấn Chính sách Cao cấp tại Nature Conservancy (NC), một tổ chức phi lợi nhuận về môi trường toàn cầu, giải thích với Mongabay India rằng mặc dù Ban Giám sát đã thông qua các tiêu chuẩn, các quốc gia vẫn cần phải phê chuẩn hoặc đạt được sự đồng thuận để bác bỏ chúng. Điều này tạo ra một không gian pháp lý để các quốc gia tranh luận về giá trị và nội dung của các tài liệu được ban hành.

“Nếu các văn bản được thông qua theo cách này, thì giới hạn lập pháp sẽ nằm ở đâu?” bà Mulder đặt câu hỏi. “Liệu Ban Giám sát có thể ban hành bất kỳ quy tắc nào, ngay cả khi các quy định đó đòi hỏi sự phê chuẩn minh bạch và toàn diện từ các bên tham gia?”

Những thách thức phía trước

Mặc dù Quy tắc Điều 6 – bao gồm các hướng dẫn phát triển thị trường carbon quốc tế và cơ chế hợp tác theo Thỏa thuận Paris – đã được thông qua tại Hội nghị khí hậu ở Glasgow vào năm 2021, vẫn còn một số yếu tố cần được thống nhất để thị trường carbon có thể hoạt động. Bà Granziera nhận định rằng sự chậm trễ này chưa ảnh hưởng lớn đến việc thực hiện Điều 6.2 – một cơ chế khác của Điều 6 – ít nhất là trong ngắn hạn. Điều 6.2 cho phép các quốc gia giao dịch giảm phát thải hoặc loại bỏ carbon thông qua các thỏa thuận song phương hoặc đa phương.

Tuy nhiên, so với Điều 6.2, bà cho rằng việc không đạt được sự đồng thuận giữa các quốc gia đã tác động nghiêm trọng hơn đến Điều 6.4, vốn bị đình trệ do các khung pháp lý bổ sung vẫn chưa được phê duyệt.

Hội nghị của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu, COP29, hiện đang diễn ra tại Baku, Azerbaijan.
Ảnh: UN climate change qua Flickr (CC BY-NC-SA 2.0).

Theo các chuyên gia mà Mongabay India đã phỏng vấn, việc thông qua các tiêu chuẩn ban đầu tại COP29 đã vượt qua rào cản lớn trong việc triển khai cơ chế tín chỉ carbon theo Điều 6.4. Tuy nhiên, để cơ chế này vận hành đầy đủ, các quốc gia tham gia cần đạt được sự đồng thuận về một loạt vấn đề quan trọng còn tồn đọng, bao gồm:

1. Quyền thu hồi: Quyết định xem quốc gia chủ nhà có thể sửa đổi hoặc thu hồi quyền ủy quyền chuyển nhượng tín chỉ carbon sau lần chuyển nhượng đầu tiên hoặc tại bất kỳ thời điểm nào sau đó không. Các quốc gia đang phát triển đã tranh luận về việc giữ quyền thu hồi phê duyệt vào bất kỳ thời điểm nào, trong khi các nhà đàm phán khác cho rằng điều này có thể tạo ra sự không chắc chắn cho thị trường.
2. Báo cáo: Hoàn thiện Định dạng Điện tử Thống Nhất (Uniform Electronic Formats) để các quốc gia có thể chuẩn hóa báo cáo giao dịch tín chỉ carbon. Các quy tắc báo cáo rõ ràng sẽ đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong việc theo dõi giao dịch.
3. Tương tác giữa các hệ thống: Các quốc gia cũng cần thống nhất cách thức tương tác giữa các hệ thống đăng ký của quốc gia chủ nhà và hệ thống quốc tế do Liên Hợp Quốc quản lý. Hệ thống quốc tế này được thiết kế dành cho các quốc gia có năng lực hạn chế trong việc thiết lập hệ thống đăng ký riêng.

Ông Dev từ CSE cho rằng, nhiệm vụ chính tại COP29 là giải quyết các vấn đề còn tồn đọng và đưa ra hướng dẫn bổ sung cho Ban Giám sát Điều 6.4, đồng thời tránh những quyết định vội vàng có thể làm suy yếu những hướng dẫn quan trọng.

Nguồn: Lược dịch từ bài viết “Carbon trading rules fast-tracked at COP29, amid criticism” đăng trên Mongabay