Thị trường carbon từng được xem là một trong những giải pháp đầy hứa hẹn để huy động tài chính khí hậu, hỗ trợ các cộng đồng dễ bị tổn thương và bảo tồn thiên nhiên. Các tín chỉ carbon – mỗi tín chỉ tương đương một tấn CO2 được giảm hoặc loại bỏ khỏi khí quyển – được kỳ vọng mang lại hiệu quả nhanh chóng và tiết kiệm chi phí cho các mục tiêu khí hậu và đa dạng sinh học. Năm 2022, nhu cầu về tín chỉ carbon tăng mạnh khi các công ty cam kết bảo vệ môi trường thông qua cơ chế bù đắp, khiến thị trường đạt giá trị hơn 2 tỷ USD (1,6 tỷ bảng Anh). Tuy nhiên, sự phấn khích của thị trường không kéo dài.
Một số lo ngại về tính toàn vẹn của thị trường carbon vẫn chưa được giải quyết. Trước COP28 năm ngoái, thông tin về việc các khu rừng rộng lớn ở châu Phi bị bán cho một công ty UAE ít tiếng tăm đã làm dấy lên lo ngại về “cuộc tranh giành tài nguyên carbon ở châu Phi.”
Quy mô và tác động của bất kỳ thị trường carbon nào ở cấp quốc gia cũng chưa rõ ràng. Na Uy đã dành 740 triệu USD (590 triệu bảng Anh) để mua tín chỉ theo hệ thống thị trường của Thỏa thuận Paris, ký các thỏa thuận với Bénin, Jordan, Senegal và Zambia. Tuy nhiên, vẫn còn câu hỏi về việc liệu các nước phát triển khác có tham gia mua tín chỉ hay không, dù thị trường này được dự đoán sẽ đạt giá trị hàng tỷ USD.
Hai năm sau, nhiều tổ chức thị trường carbon đang chật vật để tồn tại, với một số công ty thua lỗ hàng triệu USD mỗi năm và phải cắt giảm nhân sự. Các vụ bê bối liên quan đến tín chỉ không có giá trị môi trường, FBI cáo buộc gian lận trị giá 100 triệu USD đối với một nhà phát triển dự án hàng đầu, và sự thiếu minh bạch về dòng tiền từ cơ chế bù đắp đã khiến giá trị thị trường giảm hơn một nửa. Những dự đoán rằng các khu rừng mưa nhiệt đới và các hệ sinh thái giàu carbon sẽ trở thành tài sản trị giá hàng tỷ USD vẫn chưa thành hiện thực.
Tuy nhiên, tại COP29, trong hai tuần qua, các chính phủ đã mang đến hy vọng mới cho lĩnh vực này khi thông qua các quy tắc để tạo ra một hệ thống giao dịch carbon quốc tế nhằm giúp các quốc gia đáp ứng các cam kết trong Thỏa thuận Paris.
Tối ngày 23/11/2024 tại Azerbaijan, các chính phủ đã đồng thuận về cách tạo ra tín chỉ, giao dịch và đăng ký tín chỉ carbon sau nhiều năm bế tắc liên quan đến Điều 6 của Thỏa thuận Paris. Thỏa thuận này mở đường cho các quốc gia phát thải lớn như Đức và Nhật Bản mua tín chỉ carbon giá rẻ từ các dự án giảm phát thải tại các nước đang phát triển, bao gồm năng lượng tái tạo, bảo vệ rừng hoặc trồng cây xanh. Các giao dịch có thể bắt đầu sớm nhất vào năm 2025 khi các cơ quan kỹ thuật hoàn thiện chi tiết quy trình.
Nếu vận hành tốt, thị trường này sẽ là nguồn tài chính cho các giải pháp giảm phát thải, đồng thời đảm bảo lượng phát thải được kiểm soát theo Thỏa thuận Paris. Lĩnh vực loại bỏ carbon đang thu hút sự quan tâm mạnh mẽ, đặc biệt từ các công ty công nghệ lớn, khi họ mua tín chỉ và thúc đẩy mở rộng thị trường. Sau nhiều lần thất bại, các nhà đàm phán và quan sát viên nhận định đây là cơ hội cuối cùng để vận hành thị trường này một cách đúng đắn.
Axel Michaelowa, chuyên gia về thị trường carbon tại Đại học Zurich, nhận định: “Các thị trường carbon quốc tế đã sụp đổ hai lần trong hai thập kỷ qua do mất uy tín. Tại Baku, việc vận hành hệ thống giao dịch carbon quốc tế theo Thỏa thuận Paris có thể ngăn chặn một lần sụp đổ thứ ba, điều có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Thị trường này có thể đẩy nhanh việc áp dụng công nghệ carbon thấp trên toàn cầu và đã sẵn sàng để vận hành vào năm 2025, đồng thời giúp giảm khoảng cách phát thải để đạt mục tiêu hạn chế tình trạng nóng lên toàn cầu ở mức 1,5°C.”
Vẫn còn những mối lo ngại lớn
Một số lo ngại về tính toàn vẹn của thị trường carbon vẫn chưa được giải quyết. Trước COP28, thông tin về việc các khu rừng rộng lớn ở châu Phi bị bán trong một loạt các thỏa thuận bù đắp carbon khổng lồ cho một công ty UAE ít tiếng tăm, do một thành viên hoàng gia Dubai giám sát, đã làm dấy lên lo ngại về “cuộc tranh giành tài nguyên carbon ở châu Phi” đối với nguồn tài nguyên carbon ở lục địa này.
Quy mô và tác động của bất kỳ thị trường carbon nào ở cấp quốc gia cũng chưa rõ ràng. Na Uy đã dành 740 triệu USD (590 triệu bảng Anh) để mua tín chỉ theo hệ thống thị trường của Thỏa thuận Paris, ký các thỏa thuận với Bénin, Jordan, Senegal và Zambia. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu có bao nhiêu quốc gia phát triển khác tham gia mua tín chỉ mặc dù thị trường này được dự đoán sẽ đạt giá trị hàng tỷ USD?
Tiếp đó là vấn đề về tính toàn vẹn môi trường, điều đã nhiều lần làm suy giảm niềm tin vào các tín chỉ carbon, bao gồm cả hệ thống giao dịch carbon trước đây của Liên Hợp Quốc. Một nghiên cứu mới được công bố trên Nature Communications trong tuần đầu tiên của COP 29 cho thấy chưa đến 16% tín chỉ carbon được phát hành thực sự đại diện cho việc giảm phát thải, nghĩa là phần lớn tín chỉ là “nói suông”. Ngay sau khi các chính phủ phê duyệt hệ thống giao dịch carbon của Paris, các quan sát viên đã cảnh báo rằng các quy tắc chưa đủ nghiêm ngặt để tránh lặp lại những vấn đề tương tự.
Tiến sĩ Lambert Schneider, một trong những đồng tác giả và là nhà nghiên cứu cao cấp tại Viện Oeko (Đức), cho biết những vấn đề này sẽ làm suy yếu Hiệp định Paris nếu chúng lan rộng vào hệ thống chính thức của Liên Hợp Quốc.
“Những bằng chứng hiện có cho thấy nhiều tín chỉ carbon không được hỗ trợ bởi bất kỳ sự giảm phát thải thực tế nào. Nếu các vấn đề về chất lượng này tiếp tục tồn tại dưới Điều 6, chúng có thể làm suy giảm nỗ lực của chúng ta trong việc đạt được các mục tiêu khí hậu. Việc khắc phục vấn đề tính toàn vẹn của thị trường là điều cực kỳ quan trọng” ông nhấn mạnh.
“Hiện tại, có những đề xuất trên bàn đàm phán nhằm ghi nhận sự hấp thụ tự nhiên của khí CO2 tại các khu rừng. Nhưng những sự hấp thụ này xảy ra một cách tự nhiên và không phải do bất kỳ can thiệp nào của con người. Nếu những tín chỉ này được người mua sử dụng để phát thải nhiều hơn, điều đó sẽ dẫn đến việc bổ sung thêm carbon vào bầu khí quyển. Và tiềm năng để phát hành những tín chỉ như vậy là rất lớn” ông nói thêm.
Các nỗ lực cải thiện
Đã có những nỗ lực nhằm cải thiện các tiêu chuẩn trong lĩnh vực này, với kỳ vọng rằng chúng có thể trở thành một phần của thị trường tín chỉ carbon toàn cầu do Liên Hợp Quốc điều hành. Verra, một tổ chức đi đầu trong lĩnh vực tiêu chuẩn tín chỉ carbon, từng là tâm điểm của một cuộc điều tra chung do The Guardian thực hiện về các khoản tín chỉ carbon từ rừng nhiệt đới, mà phần lớn bị đánh giá là không có giá trị thực. Hiện tại, tổ chức này đang triển khai một hệ thống mới nhằm tạo ra các tín chỉ carbon. Mandy Rambharos, giám đốc điều hành của tổ chức phi lợi nhuận này, nhấn mạnh rằng họ quyết tâm khắc phục sai sót và tiến về phía trước sau những vấn đề đã xảy ra gần đây.
“Chúng tôi đã đầu tư hàng triệu đô la mà không có bất kỳ sự đảm bảo nào về lợi nhuận trong phương pháp tín chỉ carbon từ rừng nhiệt đới mới. Toàn bộ quá trình đều chứa đựng đầy rủi ro,” bà chia sẻ. “Chúng tôi cần chịu trách nhiệm về một số sai lầm đã xảy ra, nhưng tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng, vấn đề không chỉ nằm ở Verra.
“Ý tưởng phát triển thị trường carbon là để đưa tài chính khí hậu đến đúng nơi cần thiết. Một người đóng thuế tại London sẽ không dễ dàng chi hàng ngàn đô la cho các quốc gia đang phát triển để giảm phát thải, đặc biệt là khi họ không tin tưởng vào mức độ cam kết của những quốc gia này. Chúng ta đều ở trên một chiếc thuyền, bất kể đó là Mali, Ả Rập Xê Út hay Trung Quốc. Chính điều này đã thúc đẩy sự ra đời của thị trường carbon”, bà giải thích thêm.
Trong tháng này, một sáng kiến nhằm tăng cường tính minh bạch và toàn vẹn của tín chỉ carbon – ICVCM – đã phê duyệt ba phương pháp luận liên quan đến rừng nhiệt đới, bao gồm cả các quy định mới của Verra. Điều này cho phép người mua tin tưởng rằng các tín chỉ thực sự đại diện cho việc giảm phát thải. Tuy nhiên, một số chuyên gia tham gia quá trình đánh giá đã bày tỏ lo ngại về việc phê duyệt này. Theo The Guardian, nhiều chuyên gia cho rằng các phương pháp luận này vẫn chưa đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn, mặc dù ICVCM kiên quyết phủ nhận những ý kiến này.
Những tín chỉ như vậy có thể trở thành một phần quan trọng trong các thỏa thuận carbon giữa các quốc gia. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng việc đảm bảo những thỏa thuận này mang lại lợi ích môi trường thực sự sẽ đóng vai trò quyết định sự thành công của chúng.
“Những quy định mới là một bước khởi đầu, nhưng nguy cơ bị lạm dụng vẫn còn hiện hữu”, Injy Johnstone, nghiên cứu sinh tại Đại học Oxford, cho biết. “Chúng ta cần rút kinh nghiệm từ những sai lầm trong quá khứ và cảnh giác trước các vấn đề mới mà hệ thống này có thể tạo ra. Nếu không, chúng ta có nguy cơ biến Hiệp định Paris thành một thất bại về mặt thị trường”, bà cảnh báo.
Lược dịch từ bài viết gốc tại: Cop29’s new carbon market rules offer hope after scandal and deadlock | Cop29 | The Guardian
Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên chia sẻ suy nghĩ của bạn!