Làng nghề gỗ thiếu cơ sở hạ tầng cho phát triển bền vững

Ngày 14/10/2024, Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam phối hợp với Forest Trends tổ chức chuyến tham quan, chia sẻ kinh nghiệm phát triển cụm công nghiệp sản xuất gỗ và sản phẩm gỗ tại Làng nghề Liên Hà, thuộc Cụm Công nghiệp Liên Hà, huyện Đan Phượng, Hà Nội. Tham gia sự kiện có đại diện các làng nghề mộc lớn như Đồng Kỵ, Vạn Điểm, Thụy Lân, cùng một số doanh nghiệp cung ứng, xuất nhập khẩu gỗ nguyên liệu và sản phẩm gỗ.

Các cụm công nghiệp ở làng nghề được hình thành để đáp ứng nhu cầu mở rộng sản xuất, thúc đẩy liên kết chuỗi, đảm bảo yêu cầu gỗ hợp pháp, phòng cháy chữa cháy, môi trường và thủ tục đăng ký kinh doanh, v.v. Tại Hà Nội, theo thống kê có khoảng 22.328 hộ cá thể và đơn vị kinh doanh gỗ và sản phẩm gỗ. Toàn thành phố xuất khẩu 778 triệu USD gỗ và sản phẩm gỗ (2023), có 14 làng nghề gỗ lớn tập trung ở Thạch Thất, Hoài Đức, Thường Tín, Đông Anh, Đan Phượng. Cụm Công nghiệp Liên Hà được tỉnh Hà Tây (cũ) ra quyết định phê duyệt từ 2001. Việc hoạt động theo cụm công nghiệp tạo điều thuận lợi giúp các cơ sở chế biến gỗ đầu tư vào máy móc và hạ tầng, mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn.

Hệ thống phòng cháy chữa cháy lại làng nghề Liên Hà. Ảnh: Forest Trends

Xu hướng chung của các làng nghề gỗ truyền thống như Liên Hà, Vạn Điểm là dần chuyển hướng từ gia công đồ gia dụng, thủ công mỹ nghệ sử dụng gỗ rừng tự nhiên sang sản xuất đồ nội thất và các sản phẩm gỗ sử dụng gỗ rừng trồng và các loại ván nhân tạo phủ veneer để đảm bảo các yêu cầu về gỗ hợp pháp. Đến nay, khoảng 90% gỗ nguyên liệu sử dụng tại các làng nghề đã chuyển đổi như Liên Hà, Hữu Bằng có nguồn gốc từ rừng trồng, đáp ứng yêu cầu nghiêm ngặt về gỗ không gây mất rừng. Các hộ kinh doanh hoạt động tại các làng nghề này cũng thuận lợi hơn trong việc vận chuyển, cải tiến và chia sẻ công nghệ sản xuất, dễ dàng mở rộng cơ sở hạ tầng và chuyển đổi công nghệ, cũng như phát triển đồng bộ cơ sở hạ tầng như phòng cháy chữa cháy, hệ thống xử lý chất thải, giảm ô nhiễm môi trường.

Đại diện làng nghề Thụy Lân (Hưng Yên), Vạn Điểm (Hà Nội) và một số làng nghề khác cho biết, hầu hết các làng nghề hiện đều hoạt động theo mô hình “tại gia”. Các xưởng đều nằm xen kẽ trong khu dân cư, dẫn đến các khó khăn trong việc xử lý ô nhiễm môi trường phát sinh do các hoạt động của làng nghề, đặc biệt là vấn đề bụi và ô nhiễm mùi sơn. Để cải thiện tình trạng ô nhiễm môi trường làng nghề và mong muốn thúc đẩy liên kết chuỗi trong làng nghề, các đại biểu tham gia đoàn tham quan mong muốn học hỏi kinh nghiệm từ làng nghề Liên Hà trong việc phát triển làng nghề theo mô hình cụm công nghiệp.

Chuyến tham quan tại cơ sở sản xuất gỗ và sản phẩm gỗ tại Làng nghề Liên Hà. Ảnh: Forest Trends

Mặc dù làng nghề hoạt động theo mô hình cụm công nghiệp rất hiệu quả, việc thành lập các cụm công nghiệp gặp nhiều khó khăn. Theo kế hoạch giai đoạn 2018-2020, TP. Hà Nội sẽ xây dựng 43 cụm công nghiệp, tuy nhiên đến nay mới có 5 cụm CN đã hoàn thành xây dựng hạ tầng và có thể thu hút dự án đầu tư. Bên cạnh các rào cản chính sách, khó khăn lớn nhất đối với các làng nghề trong việc hình thành cụm công nghiệp là tạo quỹ đất và giải tỏa mặt bằng. Khác với các cụm công nghiệp được hình thành lâu đời, các cụm công nghiệp mới hình thành đối mặt với thách thức lớn do đơn giá thu hồi đất cao, dao động trong khoảng từ 9-17 triệu đồng/m2, trong khi quy định về giới hạn lô sản xuất lớn. Tại làng nghề Thuỵ Lân, nếu với mức giá đền bù khoảng 9 triệu đồng/m2, để tạo một mặt bằng diện tích 500 m2 và đầu tư cơ sở hạ tầng, tổng chi phí lên tới 6-7 tỉ đồng/lô. Đây là một thách thức rất lớn cho các hộ gia đình mong muốn tham gia vào cụm công nghiệp.

Để các cụm công nghiệp làng nghề có thể hình thành và hoạt động một cách hiệu quả, cần có sự chung tay của Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, chính quyền địa phương và các tổ chức nghiên cứu, tư vấn trong việc hỗ trợ chia sẻ thông tin, nguồn lực như vốn, công nghệ, thị trường, v.v. đồng thời đề xuất các giải pháp chính sách tới các cơ quan chính phủ cấp cao để tạo hành lang pháp lý thuận lợi hỗ trợ phát triển mô hình cụm công nghiệp tại các làng nghề, giúp thúc đẩy phát triển chuỗi sản phẩm làng nghề, đồng thời tăng cường quản lý chất thải và ô nhiễm môi trường, phát triển cơ sở hạ tầng và giảm thiểu rủi ro.