Sản xuất và xuất khẩu viên nén Việt Nam: Cơn bão nhấn chìm các doanh nghiệp sản xuất quy mô nhỏ/mới được đầu tư?

Khủng hoảng năng lượng do xung đột Nga – Ukraina vừa tạo ra  cơ hội vừa gây nên thảm họa cho ngành công nghiệp viên nén Việt Nam. Đợt tăng giá kỷ lục năm 2021 đã tạo ra nguồn thu lớn cho nhiều nhà sản xuất/doanh nghiệp và hình thành một làn sóng đầu tư mới vào sản xuất viên nén. Tuy nhiên, nửa cuối năm 2022, giá xuất khẩu giảm, đặc biệt là ở thị trường Hàn Quốc. Tháng 4 năm 2023, giá xuất khẩu sang Hàn Quốc giảm xuống mức kỷ lục 87 USD/tấn (FOB Việt Nam) – thấp hơn giá thành sản xuất của nhiều doanh nghiệp sản xuất quy mô nhỏ, khiến họ phải đóng cửa; một số phá sản.

Mặc dù những tháng gần đây giá tăng nhưng biên lợi nhuận vẫn rất nhỏ, khiến các cơ sở mới xây dựng không thể thu hồi vốn đầu tư. Phần lớn nguyên liệu thô cho sản xuất viên nén, đặc biệt là sản phẩm xuất khẩu sang Hàn Quốc, là gỗ phụ phẩm của ngành chế biến đồ gỗ xuất khẩu. Tuy nhiên, thị trường xuất khẩu đồ gỗ đã thu hẹp đáng kể, dẫn đến nguyên liệu thô thiếu hụt và tăng giá. Điều này càng làm trầm trọng thêm tình hình, đặc biệt là đối với các doanh nghiệp sản xuất quy mô nhỏ và mới được đầu tư, khiến họ phải quyết định tạm dừng hoạt động.

Một số nét chính về tình hình sản xuất và xuất khẩu viên nén của Việt Nam:

• Hàn Quốc và Nhật Bản là hai thị trường nhập khẩu viên nén lớn nhất của Việt Nam. Lượng viên nén từ Việt Nam xuất vào hai thị trường này chiếm trên 95% trong tổng lượng viên nén xuất khẩu từ Việt Nam vào tất cả các thị trường.

• Sự khác biệt về nguồn gỗ nguyên liệu sản xuất viên nén xuất khẩu sang Hàn Quốc và Nhật Bản bao gồm: viên nén xuất Hàn Quốc chủ yếu làm từ gỗ phụ phẩm của ngành chế biến đồ gỗ (mùn cưa, dăm bào, đầu mẩu gỗ thừa. Viên nén xuất khẩu đi Nhật Bản đòi hỏi nguồn nguyên liệu gỗ là rừng trồng trong nước, có chứng chỉ FSC.

• Trong 5 tháng đầu năm 2023 (5T/2023), lượng viên nén xuất khẩu từ Việt Nam vào Hàn Quốc đạt 0,65 triệu tấn, tương đương 96,1 triệu USD về kim ngạch, giảm 41% về lượng và 45% về kim ngạch so với cùng kỳ của năm 2022. Thị trường Nhật Bản có độ ổn định cao cả về lượng và giá. Trong 5 tháng đầu năm 2023, lượng viên nén Việt Nam xuất khẩu vào Nhật Bản đạt 0,87 triệu tấn, kim ngạch đạt 151 triệu USD. Lượng xuất giảm 5,7% trong khi kim ngạch tăng 19,7% so với cùng kỳ 2022.

• Dự báo trong những tháng cuối năm 2023, tình hình sản xuất và xuất khẩu viên nén của Việt Nam sẽ không có nhiều biến động. Cụ thể, (a) Lượng và giá xuất vào Hàn Quốc sẽ tăng, theo đà hiện nay, tuy nhiên sẽ không tăng đột biến; (b) Lượng và giá xuất khẩu vào Nhật Bản ổn định; (c) Cạnh tranh về nguồn nguyên liệu để sản xuất viên nén xuất khẩu Hàn Quốc sẽ tiếp tục tăng bởi thị trường đầu ra xuất khẩu của các mặt hàng gỗ chưa có tín hiệu hồi phục.