“Đất không im lặng. Đất chỉ cần chúng ta lắng nghe” là thông điệp của Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan, người từng nhiều năm gắn bó với nông nghiệp trên cương vị Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Đây vừa là lời nhắc nhở, vừa là nội dung chính của webinar Đất đang dần chết: Từ suy thoái sinh thái đến đứt gãy chuỗi giá trị, ý nghĩa với nông nghiệp bền vững, sinh kế cộng đồng và EUDR do Mạng lưới EUDR Lâm nghiệp và Mạng lưới Nghiên cứu chính sách nông lâm nghiệp tổ chức, diễn ra chiều ngày 05/05/2026.
Nghịch lý của một nền nông nghiệp “thắng lợi”
Sau hơn 30 năm Đổi Mới, Việt Nam đã chuyển mình từ một nước thiếu lương thực thành cường quốc xuất khẩu nông sản, với kim ngạch xuất nhập khẩu nông lâm thủy sản năm 2025 đạt trên 70 tỷ USD. Đóng góp gần 12% GDP và đảm bảo sinh kế cho khoảng 60% dân số nông thôn, nông nghiệp được xem là “bệ đỡ mềm” của nền kinh tế. Những con số đó ấn tượng. Nhưng phía sau là một câu chuyện ít được kể lại.
Để đạt sản lượng ấy, lượng phân bón sử dụng trong nông nghiệp Việt Nam đã tăng gấp 6 lần so với giữa thập niên 1980, hiện đạt trên 400 kg/ha/năm, cao gấp 3 lần mức trung bình thế giới. Riêng thuốc bảo vệ thực vật, cả nước tiêu thụ khoảng 100.000 tấn mỗi năm, trung bình 3,2 kg/ha. Tại nhiều vùng cà phê, hồ tiêu ở Tây Nguyên, người nông dân thừa nhận họ phun thuốc không hẳn vì cây cần, mà để… an tâm.
Hệ quả đã được ghi nhận chính thức: theo báo cáo của Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố năm 2024, tổng diện tích đất thoái hóa trên cả nước là 11,8 triệu ha, tương đương 1/3 tổng diện tích đất tự nhiên, trong đó 1,2 triệu ha ở mức thoái hóa nặng. Khoảng 5 triệu ha đất sản xuất nông nghiệp, tức gần 40%, đã bị suy thoái. Riêng Tây Nguyên, khoảng 40% đất canh tác đang trong tình trạng tương tự, với 1,1 triệu ha bị suy thoái nghiêm trọng.
Canh tác thâm canh và vòng xoáy mà ít ai nhìn thấy
TS. Nguyễn Xuân Hòa (Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên) phân tích cơ chế suy thoái mà nhiều nông hộ đang rơi vào mà không hay: canh tác độc canh kéo dài – đặc trưng ở các vùng cà phê, hồ tiêu, sầu riêng – làm cạn kiệt dinh dưỡng đất theo từng vụ, đồng thời tạo điều kiện cho sâu bệnh tích lũy và kháng thuốc. Vòng luẩn quẩn hình thành: sâu kháng thuốc buộc phải phun nhiều hơn, phun nhiều hơn lại phá hủy hệ vi sinh vật đất, vốn là “hệ miễn dịch” tự nhiên của cây trồng.
Sau 20 năm canh tác liên tục với phân hóa học, độ pH đất tại nhiều khu vực giảm khoảng 0,5 độ, đủ để làm đảo lộn toàn bộ khả năng hấp thụ dinh dưỡng của cây. Một trường hợp điển hình được TS. Nguyễn Đình Công (FAO Việt Nam) dẫn ra: tại Sơn La, canh tác ngô trên đất dốc thiếu biện pháp bảo vệ khiến xói mòn hàng năm khoảng 100 – 150 tấn/ha, tương đương 7 – 15 cm lớp đất mặt mỗi thập kỷ. Nếu xu hướng này tiếp diễn, chỉ trong 30 – 40 năm tới, nhiều vùng sẽ chỉ còn trơ đá mẹ.
TS. Phạm Tuấn Anh, nguyên Giám đốc Sở Nông nghiệp tỉnh Đắk Nông, chỉ ra: trong guồng quay chạy theo sản lượng và thị trường, người nông dân đã bỏ quên tri thức canh tác bản địa là luân canh, để đất nghỉ ngơi giữa các vụ, trồng xen để duy trì độ che phủ. Những tập quán ấy từng là cơ chế tự cân bằng tự nhiên; nay gần như biến mất.
TS. Nguyễn Đình Công nhấn mạnh: đất không chỉ là nền tảng sản xuất nông nghiệp. Đất còn là bể chứa carbon, bộ lọc nước ngầm và nơi nuôi dưỡng toàn bộ đa dạng sinh học. Xa hơn, là sức khỏe của toàn bộ sinh vật trên mặt đất. Khi đất suy thoái, toàn bộ chuỗi dịch vụ hệ sinh thái đó bị tổn hại theo. Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng nông nghiệp 6 – 7%/năm, cao hơn đáng kể so với mức 3 – 4% hiện tại, áp lực lên tài nguyên đất sẽ còn tiếp tục leo thang.
Từ "khai thác" sang "chăm sóc": Thay đổi cách nhìn về đất
TS. Tô Xuân Phúc (Forest Trends) đề xuất một cách nhìn khác biệt: cần đối xử với đất như một thực thể sống, có “quyền” được tôn trọng. Trong 50 năm qua, giá trị mà đất đóng góp vào nông sản chưa bao giờ được tính đúng trong cơ cấu giá thành sản phẩm. Chúng ta đã vay mượn của đất mà chưa có cơ chế hoàn trả.
Các giải pháp kỹ thuật đã được kiểm chứng: luân canh, trồng xen cây phủ đất, sử dụng phân bón vi sinh có thể giúp giảm 20 – 30% lượng phân hóa học, tưới nước theo nhu cầu thực của cây thay vì theo thói quen. Các mô hình canh tác xen canh tại Tây Nguyên cho thấy thu nhập trên cùng đơn vị diện tích có thể cao hơn 1,5 đến 2 lần so với độc canh. Nhưng giải pháp kỹ thuật sẽ không đủ nếu thiếu chính sách hỗ trợ đồng bộ: từ quy hoạch sử dụng đất, hệ thống chỉ tiêu sức khỏe đất, cơ sở dữ liệu quốc gia đến khung pháp lý liên ngành đủ rõ để địa phương có thể triển khai.
Mở rộng chính sách
Những gì được thảo luận trong webinar không dừng lại ở bức tranh kỹ thuật. Đó là câu chuyện về một lựa chọn phát triển đã đến lúc cần xem xét lại. Việt Nam đang đứng trước một nghịch lý: một mặt, nông nghiệp được xác định là trụ cột tăng trưởng với mục tiêu đầy tham vọng; mặt khác, nền tảng tự nhiên để thực hiện tham vọng đó đang cạn dần. TS. Nguyễn Đình Công nhận xét rằng sức khỏe đất đang “ở mức báo động” sau nhiều thập kỷ khai thác liên tục.
Năm 2025, lần đầu tiên Việt Nam có một đơn vị chuyên trách về sức khỏe đất: Phòng Quản lý sức khỏe đất trực thuộc Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật. Quyết định số 300/QĐ-TTg của Chính phủ về chuyển đổi hệ thống lương thực cũng đặt ra yêu cầu chuyển dịch từ tư duy khai thác sang tái tạo. Đó là những tín hiệu đúng hướng. Nhưng các diễn giả đều đồng thuận: thể chế đơn lẻ và chính sách chung chưa đủ. Sức khỏe đất là vấn đề liên ngành: liên quan đến nông nghiệp, tài nguyên nước, biến đổi khí hậu, quy hoạch lãnh thổ và đa dạng sinh học – nhưng hiện vẫn đang được quản lý phân mảnh, thiếu cơ chế phối hợp thực chất giữa các bộ ngành.
Đây là khoảng trống cần được lấp đầy ở cấp chính sách quốc gia: một hệ thống chỉ tiêu sức khỏe đất có phân cấp theo vùng sinh thái; một cơ sở dữ liệu quốc gia tập trung thay vì hàng chục bộ số liệu rời rạc từ các dự án khác nhau; và quan trọng hơn, một cơ chế khuyến khích tài chính khiến người nông dân thấy việc “chăm đất” có lợi hơn việc “vắt kiệt đất”. Không có cơ chế kinh tế đúng, không có bất kỳ vận động kỹ thuật nào đủ sức thay đổi hành vi ở quy mô hàng triệu nông hộ.
Thông điệp của webinar không phải là “dừng lại” mà là “chuyển hướng”. Từ tư duy mùa vụ sang tư duy thế hệ. Từ quản lý năng suất sang quản lý sức khỏe. Từ khai thác đất như một công cụ sang chăm sóc đất như một sinh thể.
Và đó là chuyện của chính sách quốc gia, không phải chỉ của riêng người nông dân.
Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên chia sẻ suy nghĩ của bạn!